२९ असोज, काठमाडौं - विपिन जोशी जीवित फर्किने आशाको अन्तिम दियो पनि निभ्यो। सुदूरपश्चिम नेपालको बझाङबाट इजरायल कृषि तालिमका लागि गएका विपिन, हमासको बन्धक बनाइएका ती नेपाली विद्यार्थी, अब कहिल्यै फर्किने छैनन्। हमासले सोमबार साँझ जारी गरेको विज्ञप्तिमा विपिनसहित चार जना बन्धकको मृत्यु भएको र उनीहरूको शव रेडक्रसमार्फत हस्तान्तरण गरिने जानकारी दिएपछि दुई वर्षदेखि बाँचेको आशा एकाएक शोकमा बदलिएको छ।
यो घटनाले हामी नेपालीलाई मात्र होइन, सिङ्गो मानवतावादी विश्वलाई पनि सोच्न बाध्य बनाएको छ — आखिर युद्ध कसको लागि? र यसको सिकार किन निर्दोषहरू?
युद्धको निर्दोष सिकार
७ अक्टोबर २०२३ मा हमासले गाजाबाट इजरायलमा हमला गर्दा त्यसको प्रतिक्रिया स्वरूप भएको इजरायली कारबाहीमा १० नेपाली विद्यार्थीको मृत्यु भयो, विपिनसहित अन्य घाइते र बेपत्ता भए। हमासले विपिनलाई बन्धक बनाएर युद्धको सौदाबाजीको अस्त्र बनायो। तर विपिन त्यो युद्धको कुनै पक्ष थिएनन्। न उनी सैनिक थिए, न नेता — उनी त एउटा शिक्षार्थी थिए, जसले आफ्नो देशको माटोमा केही दिन सिकेका अनुभव फर्काएर केही योगदान दिने सपना देखेका थिए।
उनको मृत्युले हामीलाई सम्झाएको छ — युद्ध जहिले पनि सर्वसाधारणको हार हो।
कूटनीतिक असक्षमता
नेपाल सरकारले विपिनको रिहाइका लागि कूटनीतिक पहल गरिरहेको दाबी गर्दै आएको थियो। तर सोही पहलको परिणाम आज शून्यमा टुंगिएको छ। दुई वर्षसम्म एक जना नेपाली नागरिक हमासको नियन्त्रणमा रहँदा, हामीले उसलाई बचाउन के कति प्रयास गर्यौं? के इजरायलसँग उच्च तहमा निरन्तर दबाब दिइयो? के अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमार्फत मानवीय चासो उठाइयो? यिनै प्रश्नहरूले आज हाम्रो कूटनीतिक अभ्यासको गहिरो कमजोरी उजागर गरिदिएको छ।
यसबारे कुनै आत्ममन्थन नभए, भविष्यमा यस्ता त्रासदी पुनः दोहोरिन सक्छन्।
युद्धको राजनीतिक मूल्य
विपिनको मृत्युले हामीलाई के भन्छ भने — अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक द्वन्द्व सधैं सीमित रहँदैन। आज विश्वमा जहाँसुकै युद्ध लागोस्, त्यो सानो, शान्त राष्ट्रका नागरिकमाथि पनि असर पार्छ। इजरायली बमबारीमा हजारौं प्यालेस्टिनी नागरिक, बालबालिका र महिला मारिए; हमासले पनि निर्दोष बन्धक बनाएर मानवता माथि कलंक थोपरेको छ। यस्तो युद्धको मूल्य कसले चुकाउने?
विपिनहरूको जीवन यही मूल्यमा हराउँछ — नाम पनि नरहेको युद्धमा, भूमिका पनि नखेलेको द्वन्द्वमा।
अब के ?
१. शव फिर्तीको प्रक्रिया तत्काल र सहज होस् — परिवारले थप पीडा भोग्न नपरोस्।
२. सरकारले आफ्ना कूटनीतिक कमजोरीहरूको समीक्षा गरोस्, र विदेशमा रहेका नागरिकको सुरक्षामा थप सक्रिय होस्।
३. विदेश पठाउने शिक्षामा वा रोजगारी कार्यक्रमहरूमा जोखिम मूल्याङ्कन अनिवार्य गरियोस्।
४. अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आवाज उठाउन सक्ने नेपाली उपस्थिति सशक्त बनाइयोस्, ताकि 'सानो देश' भन्दै बेवास्ता नगरियोस्।
निष्कर्ष
विपिन जोशी अब फर्किने छैनन्। तर उनको मृत्यु एक चेतावनी हो — कि अब हामी निष्क्रिय कूटनीतिकता, निरीह प्रतीक्षा र मौन स्वीकृतिबाट माथि उठ्नुपर्छ। विपिनहरू गुम्न नपरोस् भन्ने हो भने, अब सरकार र हामी सबैले संकल्प गर्नैपर्छ — निर्दोष नागरिकहरूलाई युद्धको सिकार बन्न नदिने।
